Çinko vücutta çok sayıda önemli rol üstlenen bir mineral çeşididir. İnsan vücudu tarafından üretilemediğinden besin veya takviye yoluyla vücuda alınabilir. Bitkisel ve hayvansal kaynaklarda bulunan çinko, bağışıklık sistemini güçlendirme, cilt sağlığını destekleme ve hücre büyümesini teşvik etme gibi çeşitli önemli roller üstlenir. Vücutta ideal seviyelerde bulunması gerekirken, çeşitli sebeplerde eksikliği veya yüksekliği görülebilir. Bu tür durumlarda ise bazı sağlık problemleri gelişebilir. Bu nedenle ihtiyaç duyulan kadar alımı önemlidir.
Çinko Nedir?
İnsan vücudunda çok sayıda vitamin ve mineral bulunur. Vücutta en çok bulunan minerallerden biri ise çinkodur. 300’den fazla enzim aktivitesi için çinkoya ihtiyaç vardır. DNA sentezi ve protein üretiminde temel ihtiyaçlardan biridir. Yaşa bağlı hastalıkların gelişmesinde ve vücuttaki iltihaplı hastalıkların önlenmesinde de önemli roller üstlenir.
Vücutta yeterli çinko seviyelerine sahip olabilmek için hayvansal kaynaklı besinler öncelikli olmak üzere çeşitli besinlerden yararlanılabilir. Ancak sağlık durumu, yaş gibi faktörler günlük alımın yeterli olmamasına neden olabilir. Bu tür durumlarda ise eksikliğin önlenmesi ve çinko faydalarının günlük hayata dahil edilebilmesi için takviyelerinden destek alınabilir.
Günlük Çinko İhtiyacı Ne Kadardır?
Günlük çinko ihtiyacı cinsiyete ve yaşa göre farklılaşır. Yetişkin kadınlar için günde 8 mg çinko alım önerilirken erkekler için bu rakam 11 miligram şeklindedir. Yaşlanmayla beraber veya sağlık durumu nedeniyle daha fazla çinko ihtiyacı doğan kişilerde ise bu rakam arttırılabilir.
Çinko Ne İşe Yarar?
Çinko vücutta hayati fonksiyonlarda rol alır. Kritik roller üstlendiği fizyolojik süreçler ise şu şekilde açıklanabilir:
- DNA ve protein sentezinde görevlidir.
- Tat ve koku duyularının çalışabilmesi için gereklidir. Bu duyuların çalışması için gerekli olan enzimler çinko sayesinde üretilir.
- Hücre gelişimi ve büyümede görevli olması sayesinde büyüme ve gelişmeyi destekler.
- Bağışıklık hücrelerinin fonksiyonlarını ve hücreler arası iletişimi destekler. Bu sayede bağışıklık yanıtını güçlendirir.
- T hücrelerinin aktivitesini artırarak vücutta enfeksiyonlara karşı bir koruma oluşturur.
Çinko Faydaları Nelerdir?
Çinko vücuda güçlü faydalar sağlayabilir. Yapılan çalışmalarla ortaya çıkarılan faydaları ise şu şekildedir:
- Çinko yanık, ülser başta olmak üzere cilt yaralanmalarının tedavisine katkıda bulunur. İyileşme sürecini hızlandırabilir.
- Bağışıklık sistemini destekler.
- Yaşa bağlı gelişebilen enfeksiyonları, makular dejenerasyonu önleyebilir.
- Oksidatif stresi azaltabilir.
- Zihinsel performansı arttırabilir.
- Sivilce oluşumunu önleyebilir ve sivilce tedavilerine katkı sağlar.
Çinko İçeren Besinler Nelerdir?
Çinko besin yoluyla vücuda kolaylıkla alınabilen bir mineral türüdür. Bu sayede günlük beslenmeye kolayca eklenebilir. Çinko içeren besinler aşağıdaki gibi listelenebilir:
- Kuzu veya sığır eti gibi kırmızı etler,
- Hindi ve tavuk eti,
- Somon, sardalye ve dil balığı gibi balıklar,
- Mercimek, barbunya ve nohut gibi baklagiller,
- Midye, ıstakoz, istiridye gibi kabuklu deniz ürünleri,
- Süt ve süt ürünleri,
- Yumurta,
- Kabak çekirdeği veya kaju gibi yağlı tohumlar,
- Yulaf ve kinoa gibi tam tahıllar,
- Bezelye, karalahana ve kuşkonmaz gibi bazı sebzeler.
Besinlerin içerisinde bulunan çinko türleri farklılık gösterebilir. Özellikle hayvansal kaynaklı gıdalarda bulunan çinko formu vücut tarafından daha yüksek biyoyararlanıma sahiptir. Bitkisel kaynaklar ise daha sınırlı çinko alınmasına neden olabilir. Bu nedenle yeteri kadar hayvansal kaynak tüketmeyen kişilerin çinko eksikliği ile karşılaşma ihtimali olabilir.
Çinko Vücutta Neden Azalır?
Çinko, genellikle gıda ve takviye yoluyla yeterli miktarda alınabildiği için sağlıklı beslenen bir bireyde eksikliğiyle nadir olarak karşılaşılır. Dünya genelinde besin yetersizliği yaşayan toplumlarda ise görülme oranı daha fazladır. Ancak çeşitli faktörler nedeniyle vücuttaki çinko seviyelerinin azaldığı vakalarla dünya genelinde karşılaşılabilir. Seviyelerin azalmasına genetik mutasyonlar neden olabilir. Vegan veya vejetaryen beslenen kişilerde beslenme yoluyla yeteri kadar çinko alınamadığından eksiklik gelişebilir. Beslenme şekline ek olarak çeşitli hastalıklar da çinko eksikliğiyle sonuçlanabilir.
Çocuklarda çinko eksikliği yaşamı tehdit edici bir boyuta ulaşabilir. Özellikle 5 yaş 6 çocuklarda eksiklik nedeniyle gelişen bağışıklık sistemi zayıflığı ve enfeksiyon riskinin artması hayati risk yaratabilecek hastalıklarla sonuçlanabilir. Bu nedenle eksiklik gelişmesi halinde durumun ciddiye alınması oldukça önemlidir.
Çinko Eksikliği Nasıl Anlaşılır?
Gelişen semptomlara yönelik şikayetlerle hekime başvurulması halinde hekim çinko seviyelerini değerlendirmek isteyebilir. Buna ek olarak farklı bir hastalık için yapılan taramalarda veya genel sağlık taraması sırasında vücutta bulunan çinko seviyeleri de değerlendirilir. Yapılacak olan kan tahlili ile vücuttaki çinko seviyeleri belirlenebilir ve eksiklik olup olmadığı tespit edilebilir.
Çinko eksikliği belirtileri eksikliğin ciddiyetine göre farklı şiddetlerde olabilir. Hafif eksiklik görülen vakalarda semptomlar arasında; tat ve koku alma duyusunda bozulma, cilt kuruluğu, bağışıklık sisteminin düşmesi, ishal, saç yapısında incelme ve doğurganlık problemleri yer alabilir. Buna ek olarak ciltte gelişen yaraların iyileşme sürecinin uzaması da önemli belirtilerden biridir. Eksikliğin şiddetli olduğu durumlarda ise çocuklarda büyüme ve gelişme sorunları ve cinsel olgunluğun gecikmesi görülebilir. Tüm şiddetli vakalarda ise kronik ishal, davranışsal değişiklikler, döküntü gibi cilt problemleri görülebilir. Bağışıklık sisteminin zayıflamaya başladığı durumlarda ise farklı hastalıklar gelişmeye başlayabilir.
Çinko Eksikliği Kimlerde Görülür?
Sağlıklı beslenen ve genel sağlık durumu iyi olan kişilerde çinko eksikliği ile karşılaşılması son derece nadir bir durumdur. Ancak beslenme şekli, özel sağlık durumları ve çeşitli hastalıklar seviyelerde düşüşe neden olabilir. Çinko eksikliğiyle karşılaşma riski bulunan kişiler şu şekilde sıralanabilir:
- Hamile ve emziren kadınlar,
- Annede yeterli çinko seviyesi olmaması halinde emzirilen bebekler,
- Orak hücreli anemi hastalığına sahip bireyler,
- Kronik böbrek hastalığı olanlar,
- Crohn başta olmak üzere çeşitli gastrointestinal hastalığı bulunanlar,
- Alkol kullanım bozukluğu olanlar,
- Anoreksiya ve bulimia gibi yeme bozukluğu olan kişiler.
Çinko Fazlalığı Belirtileri Nelerdir?
Önerilen miktarın dışında uzun süreli çinko kullanılması halinde ise çinko fazlalığı gelişebilir. Bu durum faydalarından yararlanılmasından ziyade günlük hayatı etkileyebilecek semptomlarla karşılaşmasıyla sonuçlanabilir. Çinko fazlalığı vücutta toksik bir etki oluşarak kişilerde; mide bulantısı, ishal, karın krampları ve baş ağrısı gibi şikayetlere neden olabilir. Ayrıca fazla çinko alımı demir ve bakır gibi mineral seviyelerini etkileyebilir ve düşüş yaratabilir. Toksisitenin uzun süre boyunca devam etmesi halinde daha ciddi komplikasyonlarla karşılaşılabilir.
Çinko Nelerde Var?
Çinko bitkisel ve hayvansal kaynaklı gıdalarda bulunabilen bir mineral türüdür. Ancak eksikliği görülmesi halinde veya vegan beslenen kişilerde yeterli alım sağlanamayabilir. Bu tür durumlarda ise çinko takviyelerinden destek alınabilir. Genel sağlıklı seviyeleri korumak için direkt olarak çinko kullanmaya ek olarak çinko ile zenginleştirilmiş farklı takviyeler de kullanılabilir. Bu sayede hedeflenen faydalardan daha güçlü bir şekilde yararlanılabilir. Yossun Energy Focus içerisinde çinkoya yer verilmiştir. Takviye, ginseng ve çinkonun enerji seviyeleri üzerindeki olumlu etkilerinden birlikte yararlanılmasını sağlayabilir. Böylece daha dinç ve zinde hissedilebilir. Yossun Energy Focus içerisinde günlük alım sınırlarına uygun olacak şekilde çinkoya yer verilir.
Yapılan çalışmalar çinko için tolere edilebilir seviyenin maksimum 40 miligram olduğunu belirtmiştir.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32394086
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK547698
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5793244
https://www.healthline.com/nutrition/zinc#benefits
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32828910